Apabila sampah memasuki sebuah insinerator, adakah perjalanan semua bahan di dalamnya berakhir sebagai abu? Jawapannya: tidak semestinya. Di sebalik sisa pembakaran terdapat bahan yang masih mempunyai potensi untuk dipulihkan, termasuk logam ferus seperti besi dan keluli serta logam bukan ferus. Apa yang kelihatan seperti sisa pada penghujung proses sebenarnya boleh menjadi permulaan kepada satu kitaran sumber yang baharu.

Perspektif inilah yang membawa kita daripada konsep waste management kepada resource recovery, dan akhirnya kepada ekonomi kitaran. Dalam dunia yang berhadapan peningkatan sisa pepejal, keterbatasan sumber dan cabaran perubahan iklim, persoalannya bukan lagi sekadar “bagaimana kita membuang sampah?”, tetapi “berapa banyak sumber masih boleh diselamatkan daripada apa yang kita buang?”

Insinerator: Penghujung Sisa atau Permulaan Sumber?

Insinerator digunakan untuk merawat sisa melalui pembakaran terkawal. Proses ini dapat mengurangkan jumlah sisa yang memerlukan pelupusan dan, bagi sistem waste-to-energy, tenaga daripada pembakaran boleh dimanfaatkan.

Namun pembakaran tidak menyebabkan semua bahan hilang. Selepas proses tersebut, antara residu yang terhasil ialah bottom ash dan fly ash. Kedua-duanya mempunyai ciri dan keperluan pengurusan yang berbeza. Bottom ash khususnya boleh mengandungi mineral, kaca serta logam yang tidak terbakar sepenuhnya.

Di sinilah sains dan kejuruteraan mula melihat abu bukan sekadar sebagai waste, tetapi sebagai potensi secondary resource.

Khazanah Besi dalam Abu

Bayangkan satu aliran teknologi:

Sisa → Insinerator → Bottom Ash → Pengasingan → Pemulihan Logam → Kitar Semula

Besi dan keluli mempunyai sifat feromagnet yang membolehkan sebahagian logam ferus dipisahkan menggunakan teknologi magnet. Dalam sistem pemulihan bahan yang lebih maju, proses pengasingan boleh dilengkapkan dengan teknologi lain bagi mendapatkan pecahan logam bukan ferus dan bahan mineral.

Logam ferus yang berjaya dipulihkan berpotensi memasuki semula rantaian kitar semula selepas melalui proses pemilihan dan pemprosesan yang sesuai.

Di sinilah konsep urban mining menjadi menarik. Bandar sebenarnya menyimpan sejumlah besar bahan dalam bangunan, kenderaan, perkakas, elektronik dan sisa. Apabila produk mencapai penghujung hayat, sebahagian bahan tersebut masih mempunyai nilai.

Maka, “lombong” masa hadapan tidak semestinya berada jauh di dalam bumi. Sebahagiannya mungkin berada di dalam bandar kita sendiri.

Daripada Ekonomi Linear kepada Ekonomi Kitaran

Model penggunaan tradisional banyak beroperasi secara linear:

Ambil → Hasilkan → Guna → Buang

Ekonomi kitaran cuba memanjangkan perjalanan bahan:

Reka Bentuk → Hasilkan → Guna → Guna Semula → Pulih → Kitar Semula → Hasilkan Semula

Perbezaannya besar. Dalam model pertama, sisa dianggap sebagai penghujung. Dalam model kedua, sisa dinilai untuk menentukan sama ada terdapat bahan yang boleh kembali menjadi sumber.

Bagi besi dan keluli, pendekatan ini amat relevan kerana keluli boleh dikitar semula. Pemulihan logam daripada aliran sisa juga berpotensi mengurangkan kehilangan bahan bernilai dan menyokong penggunaan sumber yang lebih cekap.

Namun ekonomi kitaran tidak bermaksud semua abu boleh terus digunakan. Pencirian, keselamatan alam sekitar, piawaian, kawalan bahan pencemar dan kesesuaian aplikasi perlu ditentukan terlebih dahulu.

Inilah peranan penting kejuruteraan dan penyelidikan.

Apabila Pengurusan Sisa Bertemu Teknologi Pintar

Loji pengurusan sisa masa hadapan juga tidak semestinya bergantung kepada pengasingan konvensional sahaja.

Bayangkan sisa bergerak di atas conveyor. Sensor mengenal pasti komposisi bahan. Sistem magnet memisahkan logam ferus. Teknologi pemisahan lain mengasingkan pecahan bukan ferus. Kamera dan sistem penglihatan mesin pula membantu pengecaman, sementara AI menganalisis data operasi bagi meningkatkan kecekapan pemulihan.

Maka sebuah rantaian baharu muncul:

Waste + Materials Engineering + Sensors + Automation + AI = Smart Resource Recovery

Di sinilah pengurusan sisa berubah daripada aktiviti pelupusan kepada satu cabang Green Technology yang menggabungkan kejuruteraan bahan, alam sekitar, automasi dan digitalisasi.

Daripada Abu kepada SDG

Pendekatan ini mempunyai hubungan dengan beberapa Matlamat Pembangunan Mampan.

SDG 9 – Industry, Innovation and Infrastructure berkait dengan pembangunan teknologi pemulihan dan pemprosesan bahan. SDG 11 – Sustainable Cities and Communities menekankan keperluan bandar yang lebih mampan. SDG 12 – Responsible Consumption and Production sangat berkait dengan pengurangan sisa serta penggunaan sumber secara bertanggungjawab. Usaha meningkatkan kecekapan sumber dan mengurangkan kebergantungan terhadap bahan primer pula boleh menyokong agenda lebih luas berkaitan SDG 13 – Climate Action.

Maka satu kilogram logam yang berjaya dipulihkan bukan hanya mempunyai nilai ekonomi. Ia menggambarkan perubahan pemikiran daripada membuang kepada memulihkan.

TVET sebagai Makmal Ekonomi Kitaran

Di sinilah POLYCC dan Kementerian Pendidikan Tinggi (KPT) mempunyai ruang yang sangat menarik.

Bayangkan pelajar menerima sampel bottom ash sebagai kajian. Mereka menjalankan pengasingan magnet, mengenal pasti logam, melakukan analisis bahan, menguji sifat fizikal dan mekanikal serta menilai potensi penggunaannya. Pelajar kejuruteraan membangunkan mesin pengasingan; pelajar teknologi digital membangunkan sensor dan AI; manakala pelajar perniagaan mengkaji model komersialisasi bahan pulih.

Satu bahan buangan akhirnya menjadi projek multidisiplin:

Sains → Kejuruteraan → Digital → Inovasi → Keusahawanan

Pendekatan ini boleh menjadikan kampus POLYCC sebagai Circular Economy Living Lab, tempat pelajar menyelesaikan masalah sebenar masyarakat dan industri.

Sampah Hari Ini, Sumber Esok

Surah Al-Hadid ayat 25 mengingatkan manusia bahawa besi mempunyai kekuatan dan pelbagai manfaat. Tetapi manfaat besi tidak semestinya berakhir apabila sebuah produk dibuang.

Cabaran generasi baharu ialah mencari kembali nilai tersebut.

Masa hadapan pengurusan sisa bukan sekadar membina lebih banyak tempat untuk membuang. Ia memerlukan teknologi yang mampu mengurangkan, mengasingkan, memulihkan, mengitar semula dan mencipta nilai baharu.

Justeru, khazanah sebenar dalam abu bukan hanya besi yang berjaya dipisahkan.

Khazanah itu ialah ilmu yang membolehkan manusia melihat sumber di tempat orang lain hanya melihat sisa.

 “…Dan Kami turunkan besi yang padanya terdapat kekuatan yang hebat dan berbagai manfaat bagi manusia…”

(Surah Al-Hadid, 57:25)

Rujukan

Al-Quran. Surah Al-Hadid, ayat 25.

Astrup, T., Pretz, T., & Pedersen, A. J. (2009). Municipal Solid Waste Incinerator Bottom Ash: From Waste to Resource. Technical University of Denmark.

Brunner, P. H., & Rechberger, H. (2015). Waste to energy – key element for sustainable waste management. Waste Management, 37, 3–12.

European Commission. (2020). A New Circular Economy Action Plan: For a Cleaner and More Competitive Europe. European Commission.

International Solid Waste Association. (2015). Waste-to-Energy State-of-the-Art Report. ISWA.

United Nations Environment Programme. (2024). Global Waste Management Outlook 2024: Beyond an Age of Waste – Turning Rubbish into a Resource. UNEP.

United Nations. (2015). Transforming Our World: The 2030 Agenda for Sustainable Development. United Nations.

Husna binti Mat Salleh

Pensyarah Kanan

Jabatan Matematik, Sains dan Komputer (JMSK)

Politeknik Sultan Abdul Halim Mu’adzam Shah (POLIMAS)

Bandar Darul Aman, Kedah